Zuid Afrika. Was ik er maar geweest....(Jan Donkers)

Reizen kon je niet altijd echt zo maar doen, zoals je hart het je ingaf - althans in mijn tijd. Er waren - en zijn - altijd wel plaatsen 'waar je niet heenging.' Landen waarvoor een handelsboycot gold bijvoorbeeld. Dat zo'n boycot in sommige gevallen wel, in andere gevallen niet werkte deed er niet zoveel toe. Veel mensen hielden zich aan de ethische kant en meden zo'n land, of doen dat nog steeds, zoals in het geval van Burma.

Persoonlijk heb ik me nooit erg veel aangetrokken van de mening dat je bepaalde dictaturen als reiziger diende te omzeilen. Wie voor zijn levensonderhoud afhankelijk is van zijn pen (dat was een dingetje waar je mee schreef, voordat de laptops en de notebooks werden uitgevonden) kan zich een inperking van zijn nieuwsgierigheid niet permitteren, vind ik. En dus was ik in Spanje toen Franco nog regeerde, in Burma en Cuba ten tijde van de huidige taaie regiems, en ook in oorden die vanuit de duisternis, met bloeddorst worden bestuurd, als Haiti en Sierra Leone. In alle gevallen had ik de ervaring niet willen missen - in alle gevallen werd mijn oordeel over de regiems alleen nog maar bitterder, en kon ik dat nog opschrijven ook.

Maar naar Zuid-Afrika gaan ten tijde van de Apartheid - dat deed je écht niet. Er gold behalve een handelsboycot ook een culturele boycot, een sportboycot - het land was totaal geisoleerd. Wie dat isolement doorbrak riep de hoon van weldenkend Nederland over zich af - zoals schrijver W.F. Hermans merkte die na zijn reis naar Zuid-Afrika tot persona non grata werd verklaard in Amsterdam. Toen ik in 1995 voor het eerst op reportage in het inmiddels door Mandela geregeerde Zuid-Afrika was, registreerde ik al snel mijn spijt dat ik nooit in dat land was geweest ten tijde van de Apartheid.

Ik was er nog geen drie dagen of ik had het meest uiteenlopende scala aan meningen verzameld, en raakte steeds meer benieuwd. Ik sprak een blanke docent van Nederlandse afkomst die zich nog steeds door zijn Nederlandse collega's in de steek gelaten voelde. 'Je hebt geen idee hoeveel van ons, intellectuelen en academici, tegen het systeem waren,' zei hij, 'maar in jullie ogen waren wij blanken allemaal racisten en onderdrukkers. Wat wij ook deden, jullie gaven ons geen enkele kans. Het isolement waarin Zuid-Afrika werd gemanoeuvreerd heeft uiteindelijk gewerkt, maar voor onze generatie was het bitter en denigrerend.' En ik geloofde hem.

Ik sprak ook een Nederlandse koopman die 'Mandela een even grote kanjer als De Klerk' vond. Hij vond de geweldloze overgang een zegen voor de zakenwereld, maar maakte zich wel zorgen over de misdaad.

Een oplossing had hij trouwens ook: 'Koppen kaal scheren, naar een kamp met ze en hard laten werken. En als ze weer vrij mogen tegen ze zeggen: pas op als ik je nog eens te pakken krijg.'Ik sprak een Zoeloe-lerares die nu in Johannesburg les gaf in haar taal - aan blanke volwassenen. 'Vijf jaar geleden was dit totaal ondenkbaar,' bevestigde ze lachend. Ze gaf toe dat er flink wat opportunisme aan ten grondslag lag bij haar blanke leerlingen, 'maar er spreekt daarnaast respect uit voor de Zoeloes, als je bereid bent ons in onze eigen taal tegemoet te komen.'

Ik sprak mensen, zwart en blank, van diverse organisaties en instanties die zich bezighielden met het uitpluizen van het barbaarse racistische verleden, en die probeerden dat in een sfeer van verzoening te doen. Zwaar, geduldig en bijna bovenmenselijk werk. Ik sprak sportfanaten die er niet over uitgepraat raakten dat ze nu weer tegen de rest van de wereld mochten cricketen en rugbyen en voetballen en bowlen - en er zeker van waren dat ze die rest van de wereld op alle terreinen een pak slaag zouden geven.

Ik sprak een jonge Nederlander die voor notaris had gestudeerd, maar die een jaar tevoren in Zuid-Afrika een glas wijn had gedronken en ter plekke het verstandige besluit had genomen zich voorgoed op de uitvoer van de Meerlust en de Buitenverwachting en de Weltevreden te storten.Ik sprak angstige blanken en kleurlingen die op het punt stonden naar Australie en Canada uit te wijken, en grimmige ANC-ers die lieten merken pas tevreden te zijn als ook de laatste blanke zijn overheidsbaan kwijt was.

Zoveel mensen, zoveel meningen kortom - het bleek warempel een echt land! Een fascinerend land in elk geval, dat pas een jaar tevoren zijn eerste vrije verkiezingen had gehad, waar de machtsverhoudingen op hun kop waren gezet zonder dat zich geweld, wraak, Bijltjesdag had voorgedaan.

Ik ben sindsdien in Zuid-Afrika terug geweest, en vind het nog steeds een van de mooiste en opwindendste landen van de wereld. Zo opwindend dat ik er zou gaan wonen - als ik half zo oud was. Maar waar ik nog steeds, en nog steeds tevergeefs, zo benieuwd naar ben is hoe al die meningen die ik verzamelde hadden geklonken vijf of tien jaar of nog langer geleden; meningen die ik zou hebben kunnen horen als ik mijn nieuwsgierigheid wat eigenwijzer had gevolgd. Zou het er net zo veelkleurig hebben uitgezien als men mij wilde laten geloven? Zouden die miskende intellectuelen zich werkelijk zo dapper hebben uitgelaten? Zag die bevlogen blanke zakenvrouw toen werkelijk zo verlangend uit naar de eerste verkiezingen, omdat ze wist dat 'dat de enige weg was voor de toekomst van haar land?'

Als ik die nieuwsgierigheid had gevolgd, dan had ik iets moeten doen wat ik niet aandurfde in die jaren: dan had ik er heen moeten gaan en de hoon van mijn omgeving moeten trotseren. Maar dan had ik het regiem, de gevolgen van het systeem, kunnen ruiken, dan had ik de opinies in perspectief kunnen zien, mijn eigen optiek kunnen verlengen. De niet al te snuggere verdedigers van het Apartheids-regiem verkondigden in die jaren altijd dat 'je er geweest moest zijn om er over te kunnen oordelen.' Als het ging om een oordeel over het systeem van rassenscheiding leek, en lijkt, me dat grote onzin. Voor het overige vind ik het jammer dat ik hun raad niet heb opgevolgd.

Blijf ik zitten met één vervelende vraag. Wat als u die dit leest nu zegt: wij hebben evenveel recht op onze nieuwsgierigheid als jij. Als wij nu eens allemaal, massaal het land van de Apartheid hadden bezocht in de jaren zeventig en tachtig in plaats van het te mijden? Dan was de Apartheid misschien nog steeds niet verdwenen, moet ik in verlegenheid antwoorden. Waarop ik er vervolgens het zwijgen toe doe.